Καθώς διαβάζετε για το DPP, εύκολα μπορείτε να γλιστρήσετε στην επιφάνεια του τεχνολογικού ενθουσιασμού. «Θα έχουμε κωδικούς QR! Θα έχουμε blockchain! Όλα θα είναι διαφανή!». Όμως, αν σταματήσουμε για μια στιγμή και κοιτάξουμε ρεαλιστικά τα πράγματα, εμφανίζεται ένα μεγάλο και άβολο ερώτημα: Ποιος εγγυάται στην πραγματικότητα ότι τα δεδομένα σε αυτό το διαβατήριο είναι σωστά;

Αν μια εταιρεία ισχυρίζεται στο DPP της ότι τα αθλητικά της παπούτσια είναι κατασκευασμένα από 40% ανακυκλωμένο πλαστικό που έχει συλλεχθεί από τον ωκεανό, αλλά στην πραγματικότητα είναι καθαρός πολυεστέρας από πετρελαϊκά παράγωγα, ποιος θα την πιάσει; Σε έναν κόσμο όπου το greenwashing έχει μετατραπεί σε εταιρική τέχνη, η εμπιστοσύνη είναι το πιο σπάνιο αγαθό.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση το γνωρίζει αυτό. Γι' αυτό το Ψηφιακό Διαβατήριο Προϊόντος δεν είναι απλώς ένα «σημείωμα από τους γονείς» που γράφει η ίδια η επιχείρηση. Είναι ένα πολύπλοκο σύστημα ελέγχων, ισορροπιών και audits. Ας δούμε ποιος στέκεται στα σημεία ελέγχου.

Αρχές εποπτείας της αγοράς

Η πρώτη γραμμή άμυνας είναι οι κρατικές αρχές. Κάθε κράτος μέλος της ΕΕ διαθέτει (ή θα διευρύνει το πεδίο εφαρμογής) αρχών εποπτείας της αγοράς. Αυτοί οι οργανισμοί έχουν το νόμιμο δικαίωμα να διενεργούν αιφνιδιαστικούς ελέγχους.

Σε αντίθεση με τους μέχρι σήμερα ελέγχους, οι οποίοι συχνά επικεντρώνονταν μόνο στην ασφάλεια του προϊόντος (για παράδειγμα, εάν ένα παιχνίδι περιείχε μικρά μέρη που θα μπορούσε να καταπιεί ένα παιδί), οι νέοι επιθεωρητές θα έχουν ψηφιακή πρόσβαση στο DPP. Θα μπορούν να συγκρίνουν τη φυσική σύσταση του προϊόντος με τα δεδομένα που έχουν δηλωθεί στον ψηφιακό του δίδυμο.

• Έλεγχοι εγγράφων: Οι επιθεωρητές μπορούν να ζητήσουν την τεχνική τεκμηρίωση που στηρίζει τους ισχυρισμούς στο διαβατήριο.
• Εργαστηριακές αναλύσεις: Εάν υπάρχει υπόνοια ότι το ύφασμα δεν είναι αυτό που αναφέρεται στο διαβατήριο, το προϊόν στέλνεται για χημική και δομική ανάλυση.
• Ψηφιακοί έλεγχοι: Οι αρχές θα παρακολουθούν αν τα μοναδικά αναγνωριστικά είναι ενεργά και αν οι σύνδεσμοι προς τα δεδομένα λειτουργούν αξιόπιστα.

Κοινοποιημένοι οργανισμοί

Για συγκεκριμένες κατηγορίες προϊόντων υψηλού κινδύνου ή με μεγάλο περιβαλλοντικό αντίκτυπο (όπως, για παράδειγμα, οι βιομηχανικές μπαταρίες), η ΕΕ δεν θα εμπιστευθεί τον «λόγο τιμής» του κατασκευαστή. Εδώ παρεμβαίνουν οι λεγόμενοι Κοινοποιημένοι Οργανισμοί.

Πρόκειται για ανεξάρτητους οργανισμούς (όπως TÜV, SGS, Intertek κ.ά.) οι οποίοι είναι διαπιστευμένοι από το κράτος για να διενεργούν αξιολογήσεις συμμόρφωσης. Ο ρόλος τους είναι παρόμοιος με τον χρηματοοικονομικό έλεγχο, αλλά για τη βιωσιμότητα και τις τεχνικές παραμέτρους. Πριν ένα προϊόν αποκτήσει το δικαίωμα να τοποθετηθεί στην αγορά με έγκυρο DPP, αυτοί οι οργανισμοί πρέπει να «σφραγίσουν» τα δεδομένα.

Πότε απαιτείται εξωτερικός έλεγχος;

Δεν θα απαιτείται εξωτερικός έλεγχος για κάθε μπλουζάκι, διότι αυτό θα ακρίβαινε υπέρμετρα το προϊόν. Το σύστημα λειτουργεί ανά επίπεδα:

1. Αυτο-δήλωση: Για προϊόντα χαμηλού κινδύνου, ο κατασκευαστής συμπληρώνει ο ίδιος τα δεδομένα και φέρει τη νομική ευθύνη για την ορθότητά τους.
2. Μερική επαλήθευση: Έλεγχος μόνο συγκεκριμένων ισχυρισμών (για παράδειγμα, για το αποτύπωμα άνθρακα).
3. Πλήρης πιστοποίηση: Υποχρεωτική για μπαταρίες, χημικά και δομικά υλικά, όπου η ακρίβεια αποτελεί ζήτημα ασφάλειας και κρίσιμης οικολογίας.

Η εφοδιαστική αλυσίδα

Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι κατασκευαστές είναι ότι συχνά δεν γνωρίζουν τι ακριβώς κάνουν οι προμηθευτές τους δεύτερου ή τρίτου επιπέδου στην Ασία ή τη Λατινική Αμερική. Αν ο προμηθευτής δέρματος σας εξαπατήσει ότι αυτό έχει επεξεργαστεί χωρίς χρώμιο, εσείς ασυνείδητα θα μεταφέρετε αυτό το ψέμα στο δικό σας

Ψηφιακό Διαβατήριο Προϊόντος.

Γι' αυτόν τον λόγο, το DPP δημιουργεί ένα φαινόμενο ντόμινο. Για να επικυρώσετε το διαβατήριό σας, θα αρχίσετε να απαιτείτε ψηφιακά αποδεικτικά στοιχεία από τους προμηθευτές σας. Ο έλεγχος εδώ μετατρέπεται σε μέρος της επιχειρηματικής σύμβασης.

• Συμβατικοί έλεγχοι: Οι εταιρείες προσλαμβάνουν ιδιωτικούς ελεγκτές για να ελέγχουν τα εργοστάσια των εταίρων τους.
• Αυτοματοποιημένη επικύρωση: Τα σύγχρονα συστήματα λογισμικού ελέγχουν αν τα πιστοποιητικά των προμηθευτών (όπως ISO ή OEKO-TEX) εξακολουθούν να είναι έγκυρα, συνδεόμενα απευθείας με τις βάσεις δεδομένων των εκδίδοντων οργανισμών.

Η τεχνολογία ως «Σιωπηλός Ελεγκτής»

Σε προηγούμενα θέματα μιλήσαμε για blockchain και κρυπτογραφία. Εδώ λάμπουν με τον πραγματικό τους ρόλο. Η τεχνολογία δεν μπορεί να εμποδίσει κάποιον να εισαγάγει εσφαλμένα δεδομένα στην αρχή, αλλά μπορεί να καταστήσει τη χειραγώγηση των δεδομένων μετά από αυτό αδύνατη.

Ψηφιακές υπογραφές και χρονικές σφραγίδες

Κάθε εισαγωγή δεδομένων στο DPP πρέπει να υπογράφεται με ψηφιακό πιστοποιητικό του προσώπου ή της εταιρείας που την πραγματοποιεί. Αυτό δημιουργεί το λεγόμενο μονοπάτι ελέγχου (audit trail). Αν μετά από δύο χρόνια διαπιστωθεί ότι τα δεδομένα είναι λανθασμένα, ο ρυθμιστής μπορεί να δει ακριβώς πότε, από ποιον υπολογιστή και από ποιο πρόσωπο έγινε η αλλαγή. Αυτή η προσωπική και εταιρική ευθύνη αποτελεί ισχυρό εργαλείο αυτορρύθμισης.

Έξυπνα συμβόλαια

Στα πιο προηγμένα συστήματα, τα έξυπνα συμβόλαια μπορούν αυτόματα να «απορρίπτουν» δεδομένα που δεν συνδέονται λογικά. Για παράδειγμα, αν το σύστημα δει ότι το βάρος του τελικού προϊόντος είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα του βάρους όλων των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν, θα επισημάνει αυτόματα το διαβατήριο ως «μη έγκυρο» και θα ζητήσει διόρθωση.

Ο ρόλος των τελωνείων και της τεχνητής νοημοσύνης

Όταν ένα προϊόν εισέρχεται στην επικράτεια της ΕΕ, οι τελωνειακές αρχές θα είναι από τους πιο σημαντικούς «ελεγκτές». Η ΕΕ αναπτύσσει ένα κεντρικό μητρώο για το DPP, το οποίο θα είναι συνδεδεμένο με τα τελωνειακά συστήματα.

Αν ένα εμπορευματοκιβώτιο με ηλεκτρονικά φτάσει στο λιμάνι του Ρότερνταμ, το τελωνειακό σύστημα θα σαρώσει αυτόματα τα μοναδικά αναγνωριστικά του φορτίου. Με τη βοήθεια αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης, το σύστημα θα συγκρίνει τα δεδομένα από το DPP με ιστορικά δεδομένα για παρόμοια προϊόντα.

Εάν το AI εντοπίσει μια ανωμαλία, όπως η τιμή του προϊόντος που είναι υπερβολικά χαμηλή για τα δηλωθέντα ακριβά υλικά ή το αποτύπωμα άνθρακα που φαίνεται ύποπτα αισιόδοξο, το φορτίο επισημαίνεται για φυσικό έλεγχο.

***Σημαντικό: Τα τελωνεία δεν θα ελέγχουν χειροκίνητα κάθε διαβατήριο. Θα χρησιμοποιούν «προσέγγιση βασισμένη στον κίνδυνο», όπου αλγόριθμοι θα φιλτράρουν τις ύποπτες περιπτώσεις.

Η κοινωνία των πολιτών και ο τομέας των ΜΚΟ

Δεν πρέπει να υποτιμούμε ούτε τον «ανεπίσημο» έλεγχο. Δεδομένου ότι μεγάλο μέρος των δεδομένων στο Ψηφιακό Διαβατήριο Προϊόντος θα είναι δημοσίως προσβάσιμα μέσω κωδικού QR, οι εταιρείες μπαίνουν στο μικροσκόπιο εκατομμυρίων καταναλωτών και χιλιάδων μη κυβερνητικών οργανώσεων.

Οργανώσεις όπως η Greenpeace ή το Fashion Revolution θα έχουν τη δυνατότητα να διενεργούν μαζικούς ελέγχους χιλιάδων προϊόντων ταυτόχρονα. Ένα και μόνο «σκάνδαλο δεδομένων», που θα ανακαλυφθεί από έναν συνειδητοποιημένο καταναλωτή ή ακτιβιστή, μπορεί να προκαλέσει ζημία στη φήμη πολύ πιο επώδυνη από οποιοδήποτε κρατικό πρόστιμο. Υπό αυτήν την έννοια, η δημοσιότητα του DPP είναι ο πιο ισχυρός μηχανισμός επικύρωσης.

Ποιες είναι οι κυρώσεις για εσφαλμένα δεδομένα;

Για να είναι αποτελεσματικός ο έλεγχος, πρέπει να έχει δόντια. Οι οδηγίες της ΕΕ προβλέπουν σοβαρές συνέπειες για εταιρείες που υποβάλλουν ψευδείς πληροφορίες στα προϊόντα διαβατηριά τους:

• Πρόστιμα: Ποσοστό επί του ετήσιου κύκλου εργασιών της εταιρείας.
• Απόσυρση από την αγορά: Τα προϊόντα με μη έγκυρα ή ψευδή διαβατήρια μπορούν να κατασχεθούν και να αποσυρθούν από το εμπορικό δίκτυο.
• Απαγόρευση εμπορίας: Σε περίπτωση συστηματικών παραβάσεων, η εταιρεία ενδέχεται να χάσει το δικαίωμα να πωλεί συγκεκριμένες κατηγορίες αγαθών στην επικράτεια της Ενιαίας Αγοράς.
• «Blacklisting»: Δημόσια αναγγελία των εταιρειών που παραβιάζουν τους κανόνες, η οποία καταστρέφει την εμπιστοσύνη των επενδυτών και των εταίρων.

Από το «μάρκετινγκ» στις «αποδείξεις»

Η μετάβαση στο Ψηφιακό Διαβατήριο Προϊόντος σηματοδοτεί το τέλος της εποχής των ελεύθερων ισχυρισμών. Δεν αρκεί πλέον να πείτε ότι είστε «οικολογικοί». Πρέπει να το αποδείξετε με δεδομένα τα οποία είναι ελέγξιμα, ιχνηλάσιμα και προστατευμένα από παραποίηση.

Για τις επιχειρήσεις αυτό σημαίνει ένα πράγμα: ο έλεγχος του DPP δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως διοικητικό βάρος, αλλά ως επένδυση στην ακεραιότητα της μάρκας. Οι εταιρείες που θα οικοδομήσουν ειλικρινή και διαφανή συστήματα δεδομένων από τώρα, θα περνούν εύκολα μέσα από τα ρυθμιστικά σουρωτήρια, ενώ εκείνες που θα προσπαθήσουν να «χακάρουν» το σύστημα με επιφανειακά δεδομένα θα συγκρουστούν με τη βαριά μηχανή της ευρωπαϊκής εποπτείας. Στη νέα οικονομία η αλήθεια δεν είναι απλώς ζήτημα ηθικής, είναι ζήτημα πρόσβασης στην αγορά.

Συχνές ερωτήσεις σχετικά με τον έλεγχο και την επικύρωση του DPP

Ποιος φέρει την τελική νομική ευθύνη, εάν τα δεδομένα στο διαβατήριο είναι εσφαλμένα, αλλά μας έχουν παρασχεθεί από προμηθευτή;

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή νομοθεσία, η τελική ευθύνη για τη συμμόρφωση του προϊόντος βαρύνει τον οικονομικό φορέα που τοποθετεί το προϊόν στην αγορά της ΕΕ. Αυτός είναι συνήθως ο κατασκευαστής (εάν εδρεύει στην ΕΕ) ή ο εισαγωγέας.

Θα πρέπει να ελέγχουμε κάθε προϊόν ξεχωριστά;

Όχι. Ο έλεγχος συνήθως διενεργείται σε επίπεδο μοντέλου ή παρτίδας παραγωγής, εκτός αν πρόκειται για μοναδικά αγαθά πολύ υψηλής αξίας. Για τα μαζικά προϊόντα ελέγχεται το σύστημα διαχείρισης δεδομένων και λαμβάνονται αντιπροσωπευτικά δείγματα. Εάν το σύστημα ERP σας και η διαδικασία συλλογής δεδομένων είναι πιστοποιημένα ως αξιόπιστα, αυτό μειώνει σημαντικά την ανάγκη φυσικού ελέγχου κάθε τεμαχίου.

Πώς προστατεύουμε τα εμπορικά μας μυστικά από ανταγωνιστές κατά τη διάρκεια ενός δημόσιου ελέγχου;

Η ΕΕ προβλέπει τρία επίπεδα πρόσβασης στα δεδομένα του DPP. Δεν είναι όλα όσα ελέγχονται δημοσίως προσβάσιμα:

• Δημόσιο επίπεδο: Γενικές πληροφορίες για τη βιωσιμότητα και την ανακύκλωση.
• Επίπεδο για τις αρχές: Πλήρης τεχνική τεκμηρίωση, διαθέσιμη μόνο για ρυθμιστές κατά τη διάρκεια ελέγχου.
• Επαγγελματικό επίπεδο: Συγκεκριμένες οδηγίες για επισκευή και ανακύκλωση. Η επικύρωση από τρίτο μέρος εγγυάται στους ρυθμιστές ότι τα δεδομένα είναι σωστά, χωρίς να χρειάζεται να αποκαλύψετε τις ακριβείς παραγωγικές σας φόρμουλες στο ευρύ κοινό.

Τι συμβαίνει εάν εντοπίσουμε σφάλμα στο διαβατήριο αφότου το προϊόν βρίσκεται ήδη στο κατάστημα;

Ο ψηφιακός χαρακτήρας του διαβατηρίου επιτρέπει την επικαιροποίηση σε πραγματικό χρόνο. Εάν εντοπίσετε ανακρίβεια, πρέπει να διορθώσετε αμέσως τα δεδομένα στην κεντρική βάση δεδομένων. Εάν το σφάλμα επηρεάζει την ασφάλεια ή είναι σοβαρά παραπλανητικό, ενδέχεται να χρειαστεί να ειδοποιήσετε τις αρχές εποπτείας της αγοράς, αλλά το γεγονός ότι εντοπίσατε και διορθώσατε εσείς το λάθος συνήθως θεωρείται ελαφρυντική περίσταση.

Υπάρχει λογισμικό που να επικυρώνει αυτόματα τα δεδομένα μας;

Υπάρχουν πλατφόρμες CaaS. Αυτές χρησιμοποιούν αλγόριθμους για να ελέγχουν τη λογική συνέπεια των δεδομένων (για παράδειγμα, αν το βάρος των εξαρτημάτων συμφωνεί με το βάρος του τελικού προϊόντος) και αν τα συνημμένα πιστοποιητικά από προμηθευτές εξακολουθούν να είναι έγκυρα στα διεθνή μητρώα. Παρόλα αυτά, το λογισμικό είναι εργαλείο προετοιμασίας και όχι υποκατάστατο του επίσημου ελέγχου, όταν αυτός απαιτείται από τον νόμο